Wednesday, July 18, 2018

Fifty Years Ago

My mother, Elsa, passed into eternity on May 28, 1968, two or three weeks after her last PAL-flight home from Manila, which happened to be the very same flight that carried the “pilgrim image” of Our Lady of Fatima to visit Pala
wan. May is the month especially dedicated to the Blessed Virgin Mary (observed by making pilgrimages and floral offerings to Marian shrines) and I am convinced that the Mother of God—who is also our Mother, since baptized Christians are “members” of Christ—was very much with my mom in her last days of suffering (from a long-drawn battle with cancer), and there to welcome her home at the moment of death. Of course, I continue to pray for the eternal happiness of all our beloved dead, and ask the pious reader to do so, too. The love involved in remembering will never be a waste.
1968 was also my father‟s first year in office as Governor of Palawan, having been elected in the November 1967 elections. I also started my formal schooling in 1968, as a Grade One pupil in the class of Mrs. Irene Cadiz at Puerto Princesa Pilot Elementary School. Going beyond the personal, 1968 was also the year of the “Tet Offensive” that, arguably, tipped the balance of the Vietnam War in favor of the North Vietnamese (and Viet Cong guerrillas) against the South and its ally, the United States. 1968 also saw the assassination of Martin Luther King, Jr. (April 4), and Robert F. Kennedy (June 5). But even more important—because of its implications for everyone‟s eternal happiness—1968 is the year of the issuance of the Encyclical Letter Humanae Vitae (Of Human Life) by Pope Paul VI.
Humanae Vitae made it clear—for the first time, offficially and from the highest authority of the Church on earth—that “contraceptive sex” is immoral. Here are some excerpts from the Encyclical:
“11. The sexual activity, in which husband and wife are intimately and chastely united with one another, through which human life is transmitted, is... „noble and worthy.‟ It does not, moreover, cease to be legitimate even when, for reasons independent of their will, it is foreseen to be infertile...The Church, nevertheless, in urging men to the observance of the precepts of the natural law, which it interprets by its constant doctrine, teaches that each and every marital act must of necessity retain its intrinsic relationship to the procreation of human life.
“12. This particular based on the inseparable connection, established by God, which man on his own initiative may not break, between the unitive significance REFLECTIONS AND RECOLLECTIONS FROM OUT OF THE CAVE v.d.m. socrates
and the procreative significance which are both inherent to the marriage act.” (Italics mine)
The Encyclical goes on to proscribe as immoral “any action which either before, at the moment of, or after sexual intercourse, is specifically intended to prevent procreation—whether as an end or as a means” (HV, No 14).
Obviously, there is much more in the Encyclical, which anticipates and actually responds to possible objections. I therefore recommend downloading Humanae Vitae—Google search will immediately produce the official Vatican link—and reading it thoughtfully. Whether or not one agrees with the teaching, it would be a good exercise in truth-seeking; and of course, could spell the difference for someone‟s eternal destiny.
Humanae Vitae was issued by Pope Paul VI on July 25, 1968, Feast of St. James the Apostle (James “the Greater”, the brother of John). James and John are the sons of Zebedee whom our Lord nicknamed Boanerges (“sons of thunder”), perhaps for impetuously wanting to rain down fire on a Samaritan town that refused to welcome our Lord. These two are also famous for wanting to sit closest to our Lord in His Kingdom, and for daring to say, Possumus!, “We can!”, to the conditions set by our Lord. I imagine that Pope Paul VI felt he was being somewhat impetuous (in a good, if uneasy, sense)—and audacious—in giving the world Humanae Vitae.
Our so-called RH Law (RA 10345) is, sadly, a direct repudiation of the doctrine of Humanae Vitae. Congress may never go back, but the debate will continue in the consciences of many; and Humanae Vitae will remain the best resource for a clear understanding of the immorality of contraceptive sex. Nor is it too late for the RH Law supporters to be converted.
Pope Paul VI died in 1978 and was beatified in 2014. His canonization is expected sometime later this year. He was the first Pope ever to visit the Philippines—where an attempt was made on his life! While in Manila, he ordained a number of priests, including two from Palawan: Fathers Jesus De los Reyes (now a Monsignor), and Jose Garduce (now deceased). At the same Mass at the Luneta, two kids from Palawan were among those privileged to receive Holy Communion from the Pope: one was Mon-Mon, son of then Congressman Monching Mitra; and the other was my younger sibling, Nancy. But that was already in 1970, the beginning of a more tumultuous decade for our country. Today, my heart goes back to 1968. (16.VII.2018)

Friday, July 1, 2016


(Inaugural Message of Vice-Governor V. Dennis M. Socrates, 30.VI.2016)

My friends:

Kilala po ang ating lalawigan bilang Last Frontier ng Pilipinas.  Ngunit ang “frontier” ay nangangahulugan ding tayo ay nasa liblib; nasa dulo ng kabihasnan.  Ibig sabihin, mahirap ang ating kalagayan.

Sa labas ng Puerto Princesa, masasabing maralita ang higit na nakararaming Palaweño.  Mahigit sa animnapung porsiyento ng mga tahanan sa Palawan ay walang elektrisidad.  Maraming barangay pa ang hindi inaabot ng sasakyang pampubliko.  Sa maraming barangay pa rin, iniigib pa mula sa mga balon ang tubig na iniinom at ginagamit sa mga tahanan: parang namumuhay pa sa Stone Age.

Nagkaroon po tayo ng pag-asang baguhin ang kalalagayang ito nang pumasok sa pulitika ang isang global na kapitan ng industriya at pilantropong si Manong Pepito Alvarez; at sa kursunada ng lubhang nakararaming Palaweño ay nahalal siyang gobernador noong 2013.

Ang sabi po natin sa simula ng kanyang panunungkulan:  The present political leadership of the Provincial Government of Palawan is committed to bringing our province and people out of that poverty.  Under the no-nonsense management of Governor JCA, we hope to leapfrog, to polevault, to fly, from Fourth World to First World in nine years.

Hindi po nabigo ang pag-asang iyan.  Sa tatlong taon pa lang na lumipas, maraming kabutihan na ang naganap.

Hindi po sukat na banggitin ko rito ang mga programa at proyekto ng pamahalaang panlalawigan.  Ang punto ko lang po ay ito ang ating direksyon.  Tayo po ay nasa tamang landas.  Sa pagtutulungan ng lahat, tumatakbo na nang mabilis ang tren ng pagbabago tungo sa kaunlaran.  Ipagpatuloy po natin ito.

Nagpapasalamat po ako at nabigyan tayong muli ng pagkakataong makalahok sa pagsasakatuparan ng pangitaing ito.  Nagpapasalamat din po ako kay Governor JCA sa kanyang walang-sawang malasakit at pagpupunyaging iangat ang antas ng kabuhayan ng lahat ng Palaweño.

Thank you, Governor JCA, for your visionary zeal and indefatigable leadership.  We wish you all the best on your birthday and for always.  We pray that God will grant you many more years of doing good for all Palaweños,  your co-provincianos of choice.

My friends:  Today, as we begin a new phase in our journey, we are called upon to re-affirm our commitment to fulfilling that dream of a First-World Palawan.  And as we re-affirm that commitment, we are impelled to reflect, once again, on the imperatives of development in the context of our era of globalization.  Habang kumikilos na isakatuparan ang pangitain ng isang maunlad na Palawan, patuloy din po nating pagmunimunihan, patiningin ang pag-unawa sa kaunlarang inaasam.

Siyempre po, ang kaunlarang tinitingnan natin ay sustainable development; ibig sabihin, sa wika ng Strategic Environmental Plan for Palawan, the improvement in the quality of life of present and future generations through the complementation of development and environmental protection activities, “ang pagtaas ng antas ng kabuhayan ng kasalukuyan at mga susunod pang salinlahi, sa pagtatalaban ng mga gawaing pang-kaunlaran at pag-iingat sa kalikasan” (Sec. 3 [2], RA 7611).

In his turn-of-the-millenium book of that title, the journalist Thomas Friedman invented the metaphor of The Lexus and the Olive Tree to define the basic challenge of this era of globalization, which is finding the point of equilibrium between development and tradition, between “the Lexus and the olive tree”.  This is like saying “sustainable development” where “sustainability” or conservation should refer not just to the physical environment but also to our culture, historical traditions, and so on.

As Friedman puts it, “Olive trees are important.  They represent everything that roots us, anchors us, identifies us and locates us in this world—whether it be belonging to a family, a community, a tribe, a nation, a religion or, most of all, a place called home.”

The Lexus, on the other hand, as a brand of luxury cars, “represents an equally fundamental, age-old human drive—the drive for sustenance, improvement, prosperity and modernization—as it is played out in today’s globalized economy”.  The challenge of our time is to strike and maintain that balance between the need for conservation and the need for development—to find the slope of sustainability—which is not static, not a constant, but in perpetual flux.  It is dynamic.  In short, what we seek is “authentic human development;” which means, in the words of Blessed Pope Paul VI, “the development of each man and of the whole man” (Populorum Progressio, No. 14).  Ang atin pong hinahangad na tunay na kaunlaran ay ang kaunlaran ng bawat tao sa kanyang kabuuan bilang tao.

In another turn-of-the-millenium essay, the economist and Nobel laureate Amartya Sen tells us that Development is “a process of expanding the real freedoms that people enjoy.”

Not all of us would agree with everything Amartya Sen may have said, but I believe that, yes, we can all admit that the statement contains a profound truth:  Development can be understood as freedom.  It is people-empowerment.  Ang kaunlaran ay pagpapayabong ng kalayaan ng tao.

And freedom should be understood here not only as the freedom of material man—not only freedom from fear, freedom from want, freedom from disease—but freedom of the whole man, of the unity of a spiritual soul and material body.  Hindi lamang sa materyal na aspeto kundi sa kabuuan ng tao bilang espiritwal-na-diwa-sa-materyal-na-pangangatawan.  Ang tunay na kalayaan ng tao-bilang-tao ay tumutukoy sa kakayahan nating ituon ang sarili sa mabuti; ang ating kakayahang piliin, ibigin, ang mabuti; ang ating kakayahang ituon ang sarili sa huling dapat kahantungan. Authentic human freedom is our capacity to love.  It is our capacity to direct ourselves, ultimately, to God.

Thank you for bearing with me.  Maraming salamat po at isang mapagpalayang araw sa inyong lahat.


Saturday, July 5, 2014



Noong ikalawang hati ng dekada ochenta, pagkatapos ng unang Edsa Revolution, at sa buong dekada noventa hanggang sa unang mga taon ng ikatlong milenyo, nauso ang terminolohiyang “civil society”, na tumutukoy sa bahagi ng pribadong sektor na direktang naglilingkod sa kabutihang panlahat (common good), bilang ikatlong sektor sa nauso ring “tripartite partnership projects”, kasama ng pamahalaan (government sector) at ng mga mangangalakal (business sector). 

Noong hindi pa uso ang “civil society” sa usapang panlipunan, public sector at private sector lamang ang madalas na marinig, tumutukoy lamang sa pamahalaan, bilang direktang namamahala sa pagtungo ng sambayanan sa kabutihang panlahat; at sa sektor ng mga mangangalakal, private business, na direktang nakatuon sa paglikha ng kayamanan, tubo o kita, ng pribadong mangangalakal, at sa ganoong paraan nakatutulong sa pag-unlad ng sambayanan.  Ngunit sa pagpipino at paglago ng kamalayang panlipunan, hindi nga naman maaaring hindi makitang may bahagi rin ang private sector na hindi tubo o kita ang pinagtutuunan kundi direktang kabutihang panlahat din; at ang mga ito nga ang nakasanayan nang tawaging “civil society”.

Mula sa civitas, katagang Latin, ibig sabihin, “lungsod” o pamayanan, city sa Ingles, ang una at talagang kahulugan ng “civil society” ay “sambayanang may pamahalaan”—katumbas ng political community, mula naman sa polis, “lungsod” din sa wikang Griyego—upang itangi o ibukod sa “pamumuhay sa iláng”, paninirahan sa gubat, nang walang pamahalaan kundi ng ama ng pamilya o pinuno ng tribo; pagiging nasa labas ng lungsod, nasa labas ng “sibilisasyon”.  Ganunpaman, gamitin natin ang “civil society” sa kasalukuyang kahulugan bilang bahagi ng pribadong sektor na, bagamat pribado at sa labas ng sektor ng pamahalaan, ay direktang nakatuon din sa kabutihang-panlahat; may causa o adhikaing panlipunan, hindi pansariling tubo o kita; cause-oriented, sa Ingles.  At sa ganitong pakahulugan, kapag pinag-uusapan ang civil society, agad na papasok sa kaisipan ang mga non-government organizations o mga NGO.

Malaki ang kontribusyon ng mga NGO sa pag-unlad ng sambayanan; hindi lamang sa pagtaas ng antas ng kamalayan at antas ng usapan, kundi pati rin sa mga kongkretong proyekto o pisikal na epekto.  Isang halimbawa nito ang epekto ng mga NGO sa larangan ng pangangalaga sa kalikasan.

Mahirap nga namang isiping kumita mula sa pangangalaga ng kalikasan.  Hindi ito serbisyong kailangan ng indibidwal na consumer, walang bibili; hindi maaaring iasa sa business sector. 

Sa katunayan, sa higit na maraming pagkakataon, ang kita ay nasa pagbenta at paggamit ng likas-yaman (pangingisda, pagtotroso, pagsasaka, pagmimina), kaya nga, sa tradisyunal na sistema, pamahalaan lamang ang maaaring asahang mangalaga sa kalikasan—laban sa labis o maling paggamit nito.  Sa kabilang dako, hindi rin maitatangging sa maraming pagkakataon, hindi kayang lubos na magampanan ng pamahalaan ang pangangalaga sa kalikasan, lalo na sa mga bansang “mura pa” sa karanasan at kulang pa sa katatagan ng mga institusyon at ng sistema ng batas.  Bukod dito, sa laki ng maaaring tubuin o kitain ng business sector mula sa pag-angkin at pagbenta ng likas-yaman, hindi nga naman malayong makayanang “bilhin” ang pagluluwag ng mga kawani ng pamahalaan sa kanilang pagbabantay.  Dahil dito, hindi kataka-takang magkaroon ng malaking papel ang mga NGO sa pagbantay sa kalikasan.  Masasabi rin ito tungkol sa maraming isyung pang-kabutihang-panlahat:  paggalang sa mga karapatang pantao (human rights), pagsugpo sa krimen at katiwalian sa pamahalaan, atbp.

Sa kabila nito, mapapansin ding tila nawawala sa uso ang civil society at mga NGO.  Bumabalik na naman tayo sa “public and private partnerships” (PPP)—ang tinutukoy ay government sector at business sector na lamang—hindi na “tripartite”, dahil hindi na kasali sa usapan ang mga NGO.  Bunsod din ito, marahil, ng pag-abuso ng marami sa konsepto ng civil society at sa taguri bilang NGO.  Isa sa pinakamalaking halimbawa nito ang mga NGO na pinuntahan ng bilyun-bilyong piso mula sa maraming mambabatas na nasasangkot sa pork barrel scam.  Lumalabas na itinatag lamang ang mga ito upang tumanggap ng pondo mula sa pork barrel ng mga mambabatas—para sa kung anu-anong proyektong hanggang papeles lamang—at upang paghati-hatian lamang ng mga mambabatas at ng mga personalidad na nasa likod ng NGO na iyon.  Dahil anyong pang-kabutihang-panlahat, legal na maaaring paglaanan ng pondo ng pamahalaan; at dahil hindi ahensyang bahagi ng pamahalaan, hindi karaniwang napapailalim sa masusing pagsisiyasat ang pagkilos at paggamit ng pondo.  Bukod dito, sa bahagi ng tunay ng mga NGO, hindi rin nila maiwasang makulayan ng ideolohiya o pansariling interes ng mga indibidwal o grupong nagpapakilos sa kanila, sa pagbigay ng pondo o sa mismong pagpapatakbo ng institusyon.  Sa madaling salita, sa pagkilatis sa karakter ng isang NGO, kailangang kilatisin din ang tunay na layunin ng mga puwersang nagpapakilos dito, kung naayon ba o hindi sa kabutihang panlahat.

Hanggang dito na lamang po pansamantala; hanggang sa susunod, all the best po sa inyong lahat.


Sunday, June 22, 2014



Iba-iba ang mga gawain sa pamahalaan.  Magkakaiba ang gawain ng mga pulitiko, ayon sa pulitikal na tungkuling hinahawakan; iba pa rin ang gawain ng mga pulitiko sa gawain ng hanay ng mga propesyonal na permanenteng kawaning masasabing bumubuo ng burukrasya; ngunit sa huli, ang resultang gawa ay pagkilos ng pamahalaan sa kanyang kabuuan bilang institusyon.  Hindi maaaring angkinin ng iisang tao ang papuri, kung naging mabuti ang resulta; at hindi rin maaaring ibunton sa kung sinong indibidwal ang lahat ng sisi, kung hindi mabuti.  Ganunpaman, hindi rin maiaalis na maghanap ang sambayanan ng “personalidad” na pagpapanagutin sa ganoong pagkakataon, sapagkat ang pananagutan—responsibility o liability—ay maaari lamang magmula sa malayang pagpili, at ang pagpili ay isang personal na akto.

Ang ganitong pananagutan ng kawani ng pamahalaan, kasali ang mga pulitiko, ay maaaring pumasok sa isa sa tatlong uri, o sa anumang kumbinasyon ng mga ito, sa ating sistema ng batas:  una, pananagutang kriminal, kapag may paglabag sa batas na nagpapataw ng parusa (madalas may pagkulong); pangalawa, pananagutang sibil, tumutukoy sa pagbalik o pagbayad ng salapi o ari-arian; at, pangatlo, pananagutang administratibo, kapag may paglabag sa moralidad o pagsuway sa utos ng nakatataas na maykapangyarihan (may krimen man o wala), na maaaring patawan ng parusa mula sa simpleng pagsabon (reprimand), pagsuspindi sa loob ng kung anong itakdang panahon, hanggang sa pinakamataas na parusang pagtanggal mula sa tungkulin (dismissal). 

Lahat ng tauhan ng pamahalaan, pulitiko man o permanenteng kawani ng burukrasya, ay maaaring pagpanagutin sa anumang personal na aktong maaaring paksain ng usaping kriminal, sibil o administratibo.  Ganunpaman, sa pagkilos ng pamahalaan bilang institusyon, may mga pagkakataong walang personal na akto ninuman ang maaaring maging batayan ng pananagutang kriminal, sibil o administratibo. 

Halimbawa nito, marahil, ang trahedya ng hostage crisis sa Luneta noong Agosto 23, taong 2010, na kinamatayan ng walong turistang taga-Hong Kong, at ng mismong dating pulis na nang-hostage sa kanila.  Ganundin, sa pananaw ng ilan, ang naantalang pagtugon at mabagal na pagpapanumbalik ng kaayusan sa Tacloban pagkatapos ng super-typhoon Yolanda noong Nobyembre ng 2013.  Isali na rin natin dito ang pagbagsak ng ekonomiya, pagtaas ng presyo ng mga bilihin, at iba pang maaaring mangyaring malamang na hindi maaaring isisi sa personal na akto ng sinumang indibidwal sa pamahalaan.

Sa ganitong mga pagkakataon, at kung maghahanap ng masisisi ang sambayanan, walang ibang maaaring pagpanagutin kundi ang pulitiko o mga pulitikong nanunungkulan, at ito ay sa pamamagitan lamang ng hindi pagboto sa kanila sa kasunod na halalan.  Makatarungan din ito, lalo na kung mangyari sa partidong nasa kapangyarihan, sapagkat sa kahulihulihan, sa sistema ng ating demokrasya, kursunada rin lang ang batayan ng pagboto ng manghahalal.  Sa madaling salita, ang pagboto sa kung sinong kandidato ay isa ring “political decision”, sa bahagi ng indibidwal na mamamayan.

Isang pagpapapino sa kaisipang ito ang pagkakaroon ng kadre ng mga propesyonal na kawaning, bagamat may mataas na pinag-aralan at kasanayan sa kani-kanyang gawain, ay hindi rin permanenteng bahagi ng burukrasya kundi nanunungkulan lamang na kasabay ng pulitikong nagtalaga sa kanila, o habang may tiwala ng pulitikong iyon.  Kasama sa hanay na ito ang mga cabinet secretaries, sa pamahalaang nasyonal, at mga co-terminous na puno ng tanggapan sa mga pamahalaang lokal; halimbawa, ang administrator at ang legal officer ng pamahalaang panlalawigan. 

Dahil hinahanapan ng mataas na kahusayan, kailangang kilatisin din at sang-ayunan ng mga pulitikong nasa sangay ng lehislatura ang pagtalaga sa cabinet secretaries ng Punong Ehekutibo.  Ngunit dahil sila ay mistulang pagpapalawak lamang—extension—ng personalidad ng pulitikong nagtalaga sa kanila, hindi sila permanente sa katungkulan. 

Wala mang alam sa pagsasaka ang isang Pangulo, maaari naman siyang umasa sa kanyang itinalagang Kalihim sa Department of Agriculture.  Maaari ngang sisihin ang isang Pangulo kapag bumagsak ang suplay ng pagkain sa bansa, hindi dahil sa kawalan niya ng kaalaman sa agrikultura, kundi sa pagpili ng kanyang Kalihim.

Mahirap maghanap ng mga ekspertong papayag na maglingkod sa pamahalaan sa ganitong mala-pulitikal na mga katungkulan, sa isang maliit na hanay na nasa pagitan ng pulitiko at ng burukrasya; mga dalubhasa sa kani-kanyang propesyon, ngunit walang seguridad sa panunungkulan.  Hindi sila tatagal nang higit sa tatlo, o anim na taong termino, ng pulitikong lokal o nasyunal, na nagtalaga sa kanila.  Ito ay realidad na dapat isaalang-alang sa pag-unawa at pagkilatis sa pagkilos ng pamahalaan.

Hanggang dito na lamang po pansamantala; hanggang sa susunod, all the best po sa inyong lahat.


Wednesday, June 11, 2014



Sa pagpapanibago ng ating kultura sa pulitika, isa marahil sa mga pagwawastong dapat mangyari ang pagkilala sa pagkakaiba-iba ng mga gawain sa pamahalaan.  At bukod sa pagkakaiba ng gawain ng mga pulitiko—iba ang gawain ng mga mambabatas at iba rin ang gawain ng isang punong ehekutibo—may higit na malaki pang pagkakaiba ang gawain ng mga nasa “burukrasya” kung ihahambing sa gawain ng mga pulitiko.  Kung ang hanay ng mga pulitiko ay para sa mga “political decisions”, ang burukrasya ay para naman sa mga “regular” na gawa ng pamahalaan, na madalas ay may pagka-teknikal.

Mainam na pag-usapan ang pagkakaibang ito sapagkat tila may kalituhang namamayani sa maraming pagkakataon.  Kung minsan, inaako ng pulitiko ang dapat na nakasalalay sa burukrasya; at madalas, dahil dito, nai-aasa ng madla sa pulitiko—nagiging “political”—ang mga serbisyong regular na dapat magmula sa burukrasya at hindi sana kailangang dumaan sa pulitiko.  Bakit nga naman kailangang humabol-habol, lumuhod, at magmakaawa sa harapan ng pulitiko kung ang pangangailangan ay dapat na regular na tinutugunan ng DSWD o ng mga ospital ng pamahalaan?  Paano naman ang mamamayang maituturing na “kalaban” sa pulitika o nasa kontra-partido ng pulitikong nanunungkulan?  Ito nga sana ang uri ng mga gawaing nakasalalay sa burukrasya.

Ang bureacracy, katagang Ingles, ay mula sa bureau ng wikang Pranses, ibig sabihin, “mesang sulatan,” desk sa Ingles, at sa katagang kratos ng wikang Griyego, ibig sabihin, “kapangyarihan” o “pamamahala”.  Sa madaling salita, ang “burukrasya” ay ang “pamamahala ng mga mesang sulatan”, larawan ng mga regular o permanenteng kawaning nakaupo sa kani-kanyang desk, na may kasanayan sa kanyang natatanging gawain.  Masasabi rin nating “propesyonal” ang mga ito dahil sa mataas na antas ng kasanayan o edukasyong hinahanap bilang kwalipikasyon, at dahil din sa pagiging regular o permanente ng kanilang pagkakatalaga sa tungkulin.

Isa sa mga nagpalaganap ng pag-uusap tungkol sa burukrasya ang naging tanyag na sociologist na Aleman na si Max Weber (nabuhay noong 1864 hanggang 1920).  Bukod sa pagiging mga permanenteng kawaning may mataas na mga kasanayan (ito ang buod ng konsepto ng pagiging propesyonal), ang pagiging organisado sa loob ng istrukturang may mga baitang ng kapangyarihan (hierarchical) ay isa rin sa mga katangian ng burukrasyang itinuturing ni Weber na tanda ng pag-unlad ng sistema ng pamahalaan, bunsod ng paglawak ng mga nasasakupan at pagsalimuot ng mga lipunan.

Sa kabilang dako, hindi maaaring hindi banggitin ang ilang pinakamahalagang puna laban sa burukrasya o sa labis na paglakas ng burukrasya—bureaucratization—sa pamahalaan.  Una rito ang pagiging hindi-halal ng mga napapabilang dito (at dahil dito, hindi sensitibo sa kalooban ng madla); at ikalawa ang malamang na posibilidad na mauwi sa pagiging mistulang makina, hindi na makataong pagkilos, ng pamahalaan, na maaaring pagmulan ng hindi makatarungang resulta. 

Hindi nga naman maaaring maging halal ang mga kawaning napapabilang sa burukrasya sapagkat kailangang sila ay permanente sa katungkulan kung hahanapan ng mataas na antas ng kasanayan o edukasyon.  Ipinagpapalagay dito na ang isang taong may mataas na pinag-aralan ay naghahanap ng permanenteng pagkakatalaga sa katungkulan, na kung hindi niya makukuha sa loob ng pamahalaan ay malamang na makukuha niya sa labas.  At hindi maaaring hanapan ng mataas na pinag-aralan ang mga halal na opisyal dahil malamang na walang kandidatong papasa.  Kung mataas na pinag-aralan ang hinahanap, dapat permanente ang pagkakatalaga.  Kung “madaling palitan” ang kailangan, hindi maaaring hanapan ng mataas na pinag-aralan.  Nakakatulong lang, ngunit hindi talaga kailangan, kung may teknikal ding kaalaman ang pulitiko.

Sa kabilang dako, hindi rin katanggap-tanggap na ang pagkilos ng pamahalaan, sa kanyang kabuuan, ay maging mistulang pagkilos ng isang makina.  Kailangang maging sensitibo ang pamahalaan sa kalooban ng nakararaming mga mamamayan.  Dahil dito, kailangan ang mga pulitiko.  Ipinagpapalagay na sensitibo ang mga pulitiko sa kalooban ng madla dahil maaari silang palitan sa kasunod na halalan.  Hindi rin nawawala ang maya’t-mayang mga pagpapasyang hindi nakabatay sa teknikal na kaalaman (ni sa legalidad, ni sa moralidad), kundi sa kursunada lamang ng nagpapasya:  ang tinutukoy na “political decisions”.

May wastong pagkakatimbang sa pagtatalaban ng pagkilos ng mga pulitiko at ng hanay ng burukrasya sa pamahalaan; mahirap nga lamang hanapin ang puntong ito.  Sa katunayan, walang katapusan ang pagsasa-tono o fine-tuning na kinakailangan, nakasalalay din sa madla at sa mismong mga pulitiko at kawani ng burukrasya.  Dapat itong magsimula sa pagkilala ng pagkakaiba-iba ng mga gawain kung magiging pasulong, at hindi paurong, ang pagbabago sa ating kulturang pampulitika. 

Hanggang dito na lamang po pansamantala; hanggang sa susunod, all the best po sa inyong lahat.


Sunday, May 18, 2014



“Walang kaibigan, walang kumpare, walang kamag-anak”.  Ito ang isa sa pinakamalakas na umalingawngaw na linya mula sa Inaugural Speech ni Pangulong Erap Estrada noong June 30, 1998.  Katulad din ng “walang wang-wang” ni Pangulong Noynoy Aquino noong 2010, tumagos at tumalab sa kalooban ng marami sapagkat tumama sa isang malaking bahagi ng karanasan sa ating tradisyunal na pulitika. 

“Walang kaibigan, walang kumpare, walang kamag-anak”.  Bagamat naiiba nang kaunti ang konteksto ng talumpati ni Pangulong Erap, masasabi pa ring tumutugon ang linyang ito sa isa sa maituturing na sakit ng pulitikang trapo: ang “personalismo”, o ang labis na pamamayani ng indibidwal na pagkatao sa pagkilos ng pamahalaan.  Parang sinabi na rin ni Pangulong Erap na “Trabaho lang, walang personalan”.

Kapag pinag-uusapan nga naman ang pagkilos ng pamahalaan, alam din ng lahat na batas, hindi personalidad ng kung sino, ang dapat na maging batayan.  Ours is a government of laws, not of men.  Hindi mahalaga kung sino ang kaharap kundi ano ang nararapat, ano ang makatarungan ayon sa batas.  Ito rin ang dahilan kung bakit ang pandaigdig na sagisag ng katarungan ay babaeng nakapiring.  Hindi siya maaaring tumingin sa pagkatao ng indibidwal na kaharap.

Alam din ng lahat na walang-personalan dapat ang pagkilos ng pamahalaan; ganunpaman, sa maraming pagkakataon, namamayani pa rin ang personalismo:  naibibigay o naipagkakait ang biyaya o parusa depende sa kung sino ang nakaupo sa puwesto at sa kung sino ang kaharap; lumalabas na parang sa indibidwal na pagkatao ng pulitiko nagmumula at sa indibidwal na pagkatao ng kaharap nakapatungkol ang pagkilos ng pamahalaan.  Sa katunayan, maliban sa paminsan-minsang political decisions, hindi ang indibidwal na pagkatao ng pulitiko ang pinagmumulan o ang kumikilos kundi ang pamahalaan sa kanyang kabuuan bilang institusyon.  Walang matatawag na kaibigan, kumpare, o kamag-anak ang pamahalaan. 

Sakit nga ng tradisyunal na pulitika ang personalismo sapagkat hindi nararapat sa ating sistema ng batas.  At namamayani nga ang personalismo sapagkat, sa maraming pagkakataon—at sa pananaw din ng marami—kailangang maging malapit sa indibidwal na pulitiko—bilang kamag-anak, kumpare, o kaibigan—upang makatamasa ng biyaya mula sa pamahalaan; at sa pagbaligtad ng punto de vista, ang indibidwal na pulitiko ang pinagmumulan ng biyaya at ito ay dapat tanawing personal na utang na loob ng mamamayang nabiyayaan.

Sa karaniwan o pang-araw-araw na pagkilos ng pamahalaan, halos hindi nasasangkot at hindi dapat masangkot ang indibidwal na pagkatao ng pulitiko.  Hindi siya ang pumipili ng kontratistang magsasagawa ng proyekto:  may proseso ng pagpili ayon sa batas, sa pamamagitan ng competitive bidding.  Malamang ay hindi rin siya ang nag-disenyo ng silid-paaralan, lalo na kung ihahalimbawa natin ang isang konggresman na ang kwalipikasyon lamang sa Saligang Batas ay pagiging natural-born citizen, hindi bababa sa dalawampu’t-limang taong gulang, at marunong bumasa at sumulat (Sec. 6, Art. VI). 

Hindi nga indibidwal na pagkatao ng pulitiko ang pinagmumulan o ang kumikilos kundi ang pamahalaan sa kanyang kabuuan bilang institusyon.  Dahil dito, ang kabaligtaran ng personalismo, na dapat na maging kalakaran o pinatutunguhan ng ating kulturang pampulitika, ay matatawag na “institusyonalisasyon”, ibig sabihin, pagpapalakas at pagpapatatag sa pamahalaan bilang institusyon, sa halip na nagiging parang pinalawak lamang na personalidad ng pulitiko.

Hindi malinaw ang etimolohiya ng katagang Ingles na institution; ganunpaman, masasabi natin marahil na may kaugnayan ito sa ens, katagang Latin, na ibig sabihin, “bagay na umiiral,” entity sa wikang Ingles.  Sa madaling salita, ang isang “institusyon” ay kalipunang may sariling katalagahan, may pag-iral na maibubukod o maitatangi sa mga personalidad na bumubuo nito.  Maaari rin sanang tawaging separate personality kung hindi natin kailangang iwasan ang katagang “personalidad” upang hindi magkalituhan; sapagkat sa kontekstong ito, “personalismo” ang sakit na kalaban ng “institusyonalisasyon”.

Hindi naman masama ang “personalan”; sa katunayan, napakahalaga nito sa maraming larangan ng buhay ng tao:  sa ating pakikitungo sa mga kapamilya, pakikipagkaibigan, at higit sa lahat, sa ating pakikipag-ugnayan sa Diyos.  Ganunpaman, hindi ito nararapat sa pagkilos ng pamahalaan. 

Hindi kailangan ang maging kaibigan, kumpare, o kamag-anak ng pulitikong namumuno upang matamasa ang nararapat mula sa pamahalaan.  Kung ito ang naging mensahe sa Inaugural Address ni Pangulong Erap noong 1998, tila ang hindi pagkakasakatuparan nito ang isa sa mga naging dahilan ng pagkakapababa sa kanya mula sa pagka-Pangulo noong Edsa Dos sa pagsimula ng taong 2001.

Hanggang dito na lamang po pansamantala; hanggang sa susunod, all the best po sa inyong lahat.


Saturday, May 3, 2014



Tuwing Mahal na Araw, Semana Santa sa Español, Holy Week sa Ingles,  dalawang beses na binabasa sa liturhiya ang Pasyon, o ang pagpapakasakit hanggang kamatayan sa Krus ng ating Panginoong Hesus:  una, sa araw ng Linggo ng mga Palaspas, Palm Sunday (tinatawag din itong Passion Sunday), mula sa ebanghelyo ni Mateo, Marcos o Lucas (naghahalinhan ang tatlong ito sa bawat taon); at, ikalawa, sa araw ng Biyernes Santo, mula naman sa ebanghelyo ni San Juan.  Laging mula sa ebanghelyo ni San Juan tuwing Biyernes Santo.  Sa  ebanghelyo ni San Juan matatagpuan ang pinakakilalang linyang nagmula sa bibig ni Poncio Pilato: “Ano ang katotohanan?” (Jn 18:38), What is truth?; at sa Latin, <Quid est veritas?>.

Hindi binigyan ni Pilato ng pagkakataon si Hesus—ang Karunungan ng Diyos—na sagutin ang tanong.  Si Pilato ay agad na lumabas at humarap sa mga Hudyo; halatang walang totoong pagnanasang marinig ang sagot.  Ganunpaman, masasabi nating katotohanan ang katalagahan ng isang bagay (sa kahulihulihan, kung ano talaga iyon sa mata ng Diyos).  Katotohanan din ang tawag sa pagkakatugma ng ating nalalaman at ng katalagahan ng isang bagay; ganundin ang pagkakatugma ng ating nalalaman o nasasaloob at ng ating sinasabi.

Mahalaga ang pagsabi ng totoo, hindi lamang ang pagiging tapat sa sarili kundi ganundin sa ating pakikipagkapwa, sa buhay-lipunan.  Likas nga namang “katotohanan” ang obheto o pinatutunguhan ng ating mga pag-iisip. 

Ang pag-iisip ng tao ay likas na nakatakda sa pag-unawa ng totoo; hindi ng kung-anuanong kasinungalingan o kabalbalan.  Kaya nga masasabing kautusan ng Batas Kalikasang Moral ang huwag nating pagsinungalingan ang ating kapwa—nasa Ikawalong Utos din ito ng Dekalogo, Thou shalt not bear false witness against thy neighbor—dahil likas na karapatan ng bawat tao ang hindi mapaglakuan ng kasinungalingan.

Mabuti rin marahil na sabihing ang tungkuling maging totoo, magsabi ng totoo sa kapwa, ay nakabatay sa karapatan niyang malaman ang katotohanan.  Ibig sabihin nito, may mga pagkakataong hindi dapat isiwalat ang katotohanan:  maaaring dahil napakamura pa ng isip ng mga makikinig, kaya nga tinututulan ng marami ang pagsasabatas sa RH Law ng  sex education sa mga batang mag-aaral; maaari ring dahil sa malamang na hindi mabuting kahihinatnan, halimbawa ay ang pagbulgar sa kinaroroonan ng isang personalidad na posibleng tambangan at paslangin ng kanyang mga kalaban. 

Halimbawa rin ng pagkakataong may tungkulin tayong huwag ipahayag o isiwalat ang katotohanan ang maaaring maging pagkasira ng puri ng ibang tao nang walang mabigat na kabutihang idudulot.  Ganundin ang mga pagkakataong napasa-atin ang kaalaman dahil sa pangako at tiwalang itatago nating lihim iyon:  Ito ang kalalagayan ng mga Confessor o Padreng nagpakumpisal, at mga abogado, sa mga kasalanan at lihim ng kanilang penitente o kliyente.  Ganunpaman, sa pangkalahatan, kailangan nating maging tapat sa ating kapwa—magkaroon ng birtud, mabuting ugali o kasanayang magsabi ng totoo, honesty o truthfulness sa Ingles.  Hindi maligaya ang buhay ng isang taong kilalang sinungaling.

Sa kanyang huling liham-ensiklikal bilang Santo Papa, inilabas noong taong 2009 at gumugunita sa Populorum Progressio ni Papa Pablo Ikaanim, pinag-usapan ni Papa Benedicto Ikalabing-anim ang pag-ibig na naaayon sa katotohanan, pag-ibig na isinasagawa sa katotohanan.  “Pag-ibig sa Katotohanan”: Ito ang eksaktong kahulugan ng pamagat ng ensiklikal na Caritas in Veritate, wikang Latin, at ang katumbas sa Ingles ay “Love done in truth”.  Maituturing na social encyclical din ang Caritas in Veritate, nagbibigay ng aral tungkol sa buhay-lipunan.

Sa pambungad ng liham-ensiklikal, sinasabi kaagad, “Charity...needs to be understood, confirmed, and practised in the light of truth; ang pag-ibig ay kailangang maunawaan, mapatatag, at maisagawa sa liwanag ng katotohanan (CV, No. 2).  Kung ang pag-ibig sa bayan—social justice o solidarity—ay paglayon sa kabutihang panlahat, dapat nga namang linawin muna kung ano ang tunay na common good.

Mabuti ring namnamin ang sinabi mismo ng Panginoong Hesus: “Katotohanan ang magpapalaya sa inyo” (Jn 8:32), the truth shall set you free; at sa wikang Latin, Veritas liberavit vos.  At siyempre, sinabi rin ni Hesus:  “Ako ang daan, ang katotohanan, at ang buhay” (Jn 14:6), I am the way, the truth and the life; at sa Latin, Ego sum via, et veritas, et vita

Si Kristo ang kaganapan ng Totoo sapagkat Siya ay totoong Diyos; Tunay na Diyos at tunay na Tao.  Sa persona ni Kristo nakabalot ang lahat ng katotohanang kailangan nating malaman upang makamit ang tunay na kaligayahan, dito sa daigdig at sa buhay na walang-hanggan.

Hanggang dito na lamang po pansamantala, hanggang sa susunod, all the best po sa inyong lahat.